Bulimiya Nervoza: Yeme Davranışının Ardındaki Duygusal Mücadele
Bulimiya nervoza, DSM-5 ve ICD-11 tanı sistemlerinde yer alan, yeme bozuklukları başlığı altında tanımlanmış bir ruhsal bozukluktur. Tanı, yalnızca yeme davranışına bakılarak değil; tekrarlayıcı tıkınırcasına yeme atakları, ardından gelen telafi edici davranışlar (kusma, laksatif kullanımı, aşırı egzersiz vb.) ve beden algısı ile özdeğerin kiloya/ağırlığa aşırı bağlanması üzerinden konur.
Bulimiya nervoza, yalnızca “çok yeme ve telafi etme” davranışlarıyla açıklanamayacak kadar derin, çok katmanlı bir psikolojik bozukluktur. Temelinde yeme davranışından çok, kişinin duygularıyla kurduğu ilişki vardır. Bulimiya yaşayan birey için yemek, çoğu zaman açlığı gidermekten ziyade; bastırılmış duygularla baş etmenin, içsel boşluğu doldurmanın ya da yoğun bir gerginliği kısa süreliğine azaltmanın bir yoludur. Bu nedenle bulimiya, irade eksikliği değil; işlevsel olmayan bir duygusal düzenleme stratejisi olarak değerlendirilir.
Bulimiyanın gelişiminde biyolojik, psikolojik ve sosyal etkenler birlikte rol oynar. Duygusal olarak bakıldığında en sık görülen zemin; yoğun utanç, suçluluk, değersizlik, kontrol kaybı korkusu ve bastırılmış öfkedir. Bu bireyler genellikle duygularını doğrudan ifade etmekte zorlanır. “Kızgınım”, “üzgünüm”, “yalnız hissediyorum” demek yerine beden üzerinden konuşurlar. Yeme atakları, söze dökülemeyen duyguların davranışsal ifadesi haline gelir.
Birçok danışan, tıkınırcasına yeme anını “kendimden koptuğum bir an” olarak tarif eder. Bu noktada bulimiya, hem bir kaçma yöntemi hem de kısa süreli bir rahatlama girişimidir. Yeme davranışı sırasında beyinde dopamin ve endorfin salınımı artar; bu da geçici bir rahatlama, sakinleşme ve hatta haz duygusu yaratır. Ancak bu etki çok kısa sürelidir. Ardından yoğun bir suçluluk, utanç ve kontrol kaybı hissi gelir. Kişi bu olumsuz duygulardan kurtulmak için telafi edici davranışlara (kusma, laksatif kullanımı, aşırı egzersiz vb.) yönelir. Döngü bu şekilde devam eder.
Bu nörobiyolojik süreç nedeniyle bulimiya zamanla alışkanlığa hatta bağımlılığa benzer bir yapı kazanabilir. Beyin, rahatlamayı bu yol üzerinden öğrenir. Stres, yalnızlık, eleştirilme ya da duygusal tetikleyici her durumda aynı davranış devreye girer. Kişi çoğu zaman bu davranışı istemediğini bilir; fakat durdurmakta zorlanır. Bu durum, “zayıf irade” değil, öğrenilmiş bir beyin–davranış döngüsüdür.
Bulimiya nervozada psikoterapi süreci son derece merkezi bir rol oynar. Ancak burada önemli bir nokta vardır: Kişinin terapiye tamamen hazır olması şart değildir. Çoğu danışan terapiye ambivalansla gelir; bir yanı iyileşmek isterken, bir yanı yeme davranışını bırakmak istemez. Bu oldukça anlaşılır bir durumdur çünkü bulimiya, kişiye kısa vadede işlev sağlayan bir düzenek haline gelmiştir. Psikoterapinin ilk aşamalarında amaç, davranışı zorla ortadan kaldırmak değil; bu davranışa neden ihtiyaç duyulduğunu anlamaktır.
Bilişsel davranışçı terapi başta olmak üzere birçok psikoterapi yaklaşımı, bulimiyada etkili bulunmuştur. Terapide; yeme davranışını tetikleyen düşünceler, duygular ve durumlar çalışılır. “Kontrolümü kaybettim”, “Zaten bozdum”, “Bunu telafi etmeliyim” gibi otomatik düşünceler fark edilir ve yeniden yapılandırılır. Aynı zamanda kişinin duygusal farkındalığı, özşefkati ve sağlıklı baş etme becerileri geliştirilir. Amaç, yeme davranışının yerine yeni ve daha sağlıklı düzenleme yolları koyabilmektir.
Psikoterapi sonrasında “normal hayata dönüş” genellikle kademeli olur. İyileşme, yeme ataklarının bir anda tamamen kaybolması anlamına gelmez. Daha çok kişinin kendini regüle edebilme kapasitesinin artmasıyla ilgilidir. Danışan, tetiklendiğini daha erken fark eder, otomatik döngüye girmeden durabilir ve kendine karşı daha şefkatli bir tutum geliştirebilir. Zamanla yeme, duygusal bir savaş alanı olmaktan çıkar ve biyolojik işlevine geri döner.
Sonuç olarak bulimiya nervoza; zayıflık, iradesizlik ya da dikkat çekme isteği değildir. Bu tablo, kişinin uzun süredir tek başına taşıdığı duygusal yüklerin bir sonucudur. Doğru psikoterapötik destekle bu döngü kırılabilir. İyileşme mümkündür ve çoğu zaman kişinin kendisiyle kurduğu ilişkiyi kökten dönüştüren bir süreçtir.
Bu yazı tamamen bulimiye nevroza, yeme bozuklukları, psikolojik yeme, tıkınırcasına yeme, duygusal yemek, yemek sonrası pişmanlık, beden algısında bozulma kapsamında Bakırköy psikolog yazıları içerisinde danışanlara bilgi verme amacıyla yazılmıştır. İstanbul’ da psikolog veya Bakırköy’ de klinik psikolog, psikolojik danışman arayışı içerisinde bilgiden ziyade bilimsel bilgi hedeflenmiştir. Keyifli okumalar.
Uzman Psikolojik Danışman Melek ERDOĞAN
